Aan alles komt een eind
We gedenken de overleden stripauteurs en aanverwante vakgenoten van 2019.
• 16 januari: Denis Sire (65), Franse tekenaar van softerotische strips als Duivelse Dreiging en Bois Willys. Hij tekende ook strips en illustraties voor het Franse blad Métal Hurlant.
• 28 januari: Frans Buissink (75), Nederlandse redacteur, eindredacteur en hoofdredacteur van bladen als Sjors, Tina, Bobo, Pep, Donald Duck en Libelle en scenarist van onder meer Sjors en Sjimmie door Jan Steeman en Brammetje Bram.
• 17 februari: Jacques Sandron (76), Belgische tekenaar van Slemper en Slof.
• 17 februari: Claude Renard (72), Belgische stripmaker en tekenleraar van Philippe Francq, François Schuiten, Yves Swolfs, Andreas, Philippe Berthet, Benoît Sokal en vele anderen.
• 18 februari: Har Brok (76), Nederlandse Kuifje-expert en schrijver over Kuifje en Hergé.
• 4 maart: Luke Perry (52), Amerikaanse acteur die van 2002 tot 2004 Jeremiah vertolkte in de tv-reeks naar de Belgische stripserie van Hermann.
• 12 maart: Tom K. Ryan (92), Amerikaanse auteur van Tumbleweeds, een van de langst lopende komische westernstrips die tussen 1965 en 2007 liep. Een van zijn assistenten was Jim Davis, de latere schepper van Garfield.
• 15 maart: Patty Klein (73), Nederlandse allroundschrijfster van stripverhalen en gedichten.
In februari werd ze nog geridderd in de orde van de Nederlandse Leeuw.
• 21 maart: Ben Vranken (57), Nederandse auteur van onder meer Kustbewoners, Schroot en de compilatie Dode Varkens.
• 30 maart: Olivier Cinna (46), Franse tekenaar van het Vrije Vlucht-album Hibakusha. Zijn overige werk (twee one-shots en een tweeluik) raakten niet vertaald.
• 17 april: Kazuo Koike (82), de Japanse scenarist van de epische samoeraireeks Lone Wolf & Cub.
• 25 mei: Alexis Dragonetti (50), Belgische, ambitieuze stripuitgever en CEO van Ballon Media, gedelegeerd bestuurder van Boek.be en organisator van de Antwerpse Boekenbeurs. Hij bracht Jommeke terug in Vlaamse uitgevershanden, bouwde met Ballon Media een succesvol en financieel gezond bedrijf uit en was een van de initiatiefnemers van de fusie tussen Ballon Media en Standaard Uitgeverij.
• 6 juni: Kees Sparreboom (79), Nederlandse stripmaker van onder meer de Dick Bos-persiflage Boot & Van Dijk en autobiografisch getinte one-shots zoals De Zwarte Gordijnen, De Bivakmuts, Mamma Care en Tristesse.
• 12 juli: Klaas Knol (64), Nederlandse medewerker van stripantiquariaat Lambiek. In 2010 kreeg hij de Hal Foster Award voor zijn bijdrage aan de Nederlandse stripwereld.
• 13 juli: Ger Rijff (67), Nederlandse tekenaar die diverse gagreeksen tekende voor regionale kranten. Op anonieme basis leverde hij ook tekenwerk voor De Sex Avonturen van Suske en Wiske, ook gekend als De Glunderende Gluurder, (in samenwerking met Ben Jansen) en De Sex Avonturen van Lucky Luke (met Paul Schuurmans).
• 30 juli: Guillermo Mordillo (87), Argentijnse cartoonist wiens werk in vele landen werd gebundeld, tot op kalenders en andere dragers toe.
• 8 augustus: Ernie Colón Sierra (88), Puerto Ricaanse tekenaar van menige strip, op het laatst in het Nederlands met een verstripping van Het Dagboek van Anne Frank.
• 24 augustus: Massimo Mattioli (76), Italiaanse tekenaar van slapstickachtige undergroundstrips zoals Squeek the Mouse.
• 5 september: Charles Jarry (76), Belgische auteur van onder meer Knokkers zonder Grenzen, ook bekend als Costa.
• 28 september: Patrick Tandiang (58), Franse tekenaar van de fantasyreeks Sem & Ishtar, medewerker aan de conceptreeksen Man van het Jaar en Zeven.
• 6 oktober: Tome (62), Belgische scenarist die bekendheid genoot als scenarist van Robbedoes en Kwabbernoot, de mee door hem uitgevonden spin-off De Kleine Robbe, de politiestrip Soda en titels als Hard tegen Hard, De Mazdabende en De Weg naar Selma.
• 6 oktober: Rik Pareit (66), Belgisch stripjournalist in de jaren 1980 en 1990 die vele groten voor zijn microfoon kreeg. Hij werkte voor de VRT en VTM. Schrijver van het grappige boek Geheimzinnige Sterren over een aantal stripreeksen. Trouw lezer van Stripspeciaalzaak.be.
• 19 november: Purita Campos (82), Spaanse tekenares die een grote invloed betekende voor meidenstrips, hoofdzakelijk in Nederand bekend van Tina en Debbie.
• 22 november: Gaston Durnez (91), Belgische dichter, schrijver, journalist en cursiefjesschrijver. Hij hielp Marc Sleen met het allereerste verhaal van Nero en bedacht de naam van het personage Van Zwam. Hij was ook de bedenker van Sleenovia, het Nero-verhaal door Studio Vandersteen waarin op een gegeven moment Nero niet mocht voorkomen.
• 26 november: Howard Cruse (75), Amerikaanse stripmaker, eerst actief in de undergroundscene en vooral bekend door het meermaals herdrukte Stuck Rubber Baby.
• 7 december: Dani Dacquin (84), Belgische tekenaar die vooral actief was voor Patskrant en opvolger Stipkrant. In 1973 verscheen zijn bekendste stripreeks Adam en Eva in De Bond. In Suske en Wiske Weekblad liep Yoeko.
• 9 december: Patrice Ordas (68), Franse romanschrijver en scenarist van reeksen als Ambulance 13, Hindenburg, S.O.S. Lusitania, Het Oog van de Dobermanns en De Venetiaanse.
• 19 december: Jules Deelder (75), veel meer bekend op andere domeinen dan strips, maar in de jaren 1970 schreef de Nederlander Amber & Akka en Professor Hilarius voor zijn jeugdvriend Rob Peters. Beide reeksen stonden in het weekblad Robbedoes én Spirou.

Uit de sector:
• Na 23 jaar verdween Ilahs Cordelia uit De Morgen. Ilah kondigde het afscheid in januari in de krant aan met een afscheidsgag.
• In februari stopte het Franse stripmaandblad Lanfeust Mag dat in 1998 voor het eerst verscheen. Het blad publiceerde een hele hoop reeksen van de Franse uitgeverijen Soleil en Delcourt.
• Op 12 april maakte het Belgische crowdfundingplatform Sandawe.be bekend dat het met onmiddellijke ingang de boeken neerlegt.
• In mei ging de psychiater van Bédu en Raoul Cauvin met pensioen. De stripreeks De Psy stopt na 22 delen. De beslissing is ingegeven door economische redenen door de geëvolueerde markt en slijtende verkoopaantallen. In juni raakte bekend dat ook Vrouwen in 't Wit, Aria, G. Raf Zerk en Melisande om dezelfde reden zullen stoppen.
• Het befaamde standbeeld van Guust Flater op de hoek van de Pachecolaan en de Zandstraat werd verwijderd en komt niet meer terug.
• Hoewel er vaak naar werd gevraagd in lezersbrieven, was de comeback van de voetbalstrip Roel Dijkstra, door Roelof Wijtsma en Willem Ritstier, van zeer korte adem. Na twee delen was het avontuur alweer afgelopen.
• Eind juni sloot de Limburgse stripspeciaalzaak Het Negende Labyrint na dik één jaar de deuren.
• Op 30 juni legt Jean Auquier zijn taken neer als algemeen directeur van het Belgisch Stripcentrum. De benoeming van zijn opvolgster Isabelle Debekker kan op weinig gratie rekenen bij voornamelijk Waalse stripauteurs en stripjournalisten.
• De bolronde kont van Druuna zal niet langer te zien zijn in stripformaat. Haar laatste avontuur verschijnt in vertaling bij Dark Dragon Books.
• De Nederlandse gratis krant Metro schopt tijdens de zomerstop Dating for Geeks buiten. Kenny Rubenis blijft niet bij de pakken neerzitten en start een crowdfundingcampagne. Die is zo succesvol dat de reeks weer een paar jaar verder kan lopen.
• In augustus verscheen Buck Danny "Cassic" deel 6. Voor tekenaar Jean-Michel Arroyo was het zijn laatste album.
Raoul Cauvin maakt bekend dat hij stopt als scenarist van De Blauwbloezen. Na zijn voorlaatste album, dat in november verscheen, komt in 2020 nog één album van zijn hand uit. Cédric is de enige stripreeks die hij nog verder zal schrijven.
• In september verschijnt het laatste deel van De Verloren verhalen van Lemuria. Uitgevers- en een tekenaarswissel maakten het voor scenarist en laatste uitgever Sytse S. Algera een lastig parcours.
• Na 29 delen beleeft Vasco zijn laatste avontuur in oktober.
Het B-Gevaar, de enige Brusselse stripspeciaalzaak met een overwegend Nederlandstalig aanbod, houdt ermee op.

SEPPE COOLS: Bewogen jaar
2018 was een jaar bomvol strips, zonder echte knallers. Voor het nieuwe jaar hoopte ik op meer kwaliteit en niet zozeer meer kwantiteit. 2019 begon veelbelovend met heel wat knappe titels, maar al bij al was het een bewogen jaar waar ik vooral de laatste maanden mijn liefde voor het stripverhaal even aan de kant moest schuiven voor andere zaken. Dit wil zeggen dat ik niet zoveel heb gelezen als ik zelf wilde, zeker rekening houdend met alle mooie en veelbelovende titels die alweer verschenen dit jaar. Het lijstje met te lezen strips vermindert niet, integendeel. Enerzijds was het uitkijken naar de nieuwste delen van De Blauwbloezen en Asterix, de klassiekers zeg maar, toch koos ik voor andere titels in mijn top-10. 
 
Sprietje
Solo Legatus

Veel strips die ik las, behoren tot de Dark Dragon Books-portefeuille, maar vooral Wachten op Bojangles, The Kong Crew, Sprietje en Solo Legatus sprongen eruit. Bojangles omdat het simpelweg een schitterend en ontroerend verhaal is, The Kong Crew en Sprietje vooral voor het grafische luik (uiteraard in combinatie met een sterk verhaal) en bij Solo Legatus viel ik dan weer voor het taalgebruik dat voor de ene iets karameliserender overkomt dan voor de ander. Ach ja, ik kan het wel appreciëren en het verhoogt mijn leesplezier van het album.
 
Mijn nummer 1 van de top-10 is er dan weer eentje van Le Lombard. Zaroff spant de kroon met een fantastisch survivalverhaal dat je meesleept van begin tot eind. JeanLouis Tripp bezorgde met zijn Extases ook een soort van extase bij mij, vooral omdat ik niet echt thuis ben in dit stripgenre. In de stripwinkel trok de cover mijn aandacht — zeker nadat andere stripliefhebbers het album aanraadden — en dacht ik: waarom ook niet? Spijt van mijn aankoop heb ik allerminst, want ik kijk erg uit naar deel 2.

Keizerin Charlotte 1
Extases 1

Dan heb ik ook nog Keizerin Charlotte en Onklopbaar 1 in de lijst gezet. Vooral Onklopbaar is een verhaal waarmee ik me kostelijk amuseerde wat Pascal Jousselins kaderkeuze betreft. Hoe hij uitdoktert hoe zijn superheld de boel kan redden, is ronduit heerlijk bedacht. Keizerin Charlotte vond ik dan weer een sterk totaalplaatje dankzij Matthieu Bonhommes typerende kleurenpalet en tekenstijl.

Eindigen wil ik met Vlaams talent. Zo staat er alweer een album van Kristof Berte in mijn top-10, hoewel het eigenlijk in 2018 verscheen. Lise op Monstereiland is een vlot lezend, knap getekend album dat geschikt is voor lezers van 7 tot 99 jaar met hier en daar een knipoog naar films of andere strips.  
 
Ook nog het vermelden waard: Avatar, Wolverine: Kaspar Hauser, Old Man Logan, Thanos, Elfen, Dwergen, Orks & Goblins, Toen, Super Mickey en het Asterix-hommagealbum.
 
Ik kijk reikhalzend uit naar het nieuwe jaar, alweer een nieuw hoofdstuk. En wat strips betreft, laat ik graag alles op me afkomen. Verras ons, 2020.
 
Top-10 op dit moment:
1. Zaroff
2. Wachten op Bojangles
3. The Kong Crew 1
4. Extases 1
5. Keizerin Charlotte
6. LaoWai 3
7. Onklopbaar 1
8. Sprietje
9. Lise op Monstereiland 2
10. Solo Legatus

WIM DE TROYER: Griezelen, lachen en dromen
Het Stalen Ros
The Kong Crew 1

 Toen ik mijn lijstje van aangekochte strips dit jaar bekeek, viel het me op hoeveel strips dit jaar voor mij vreugde gebracht hebben. Een strip kan aangrijpend zijn, of zelfs ronduit deprimerend of treurig en nog steeds een goede strips zijn. Maar dit jaar werd ik verschillende keren ronduit vrolijk van een strip. De meest recente daarvan is wel Het Stalen Ros van Mawil, een knotgekke, pats-boem-paukeslag pastiche op Lucky Luke. Aan een verschroeiend tempo vuurt Mawil de ene slapsticksituatie na de andere grap af, en treft meerdere keren doel. Wat een dolle, gekke, dwaze strip. The Kong Crew van Éric Hérenguel (King Kong heeft gewonnen en New York is nu van hem) en De Vuurpoel (wat gewoonweg Alien in de middeleeuwen is), gaven me diezelfde kriebels in de buik, het pure plezier van strips te lezen.

De Dolende God
Undertaker 5

Stephan Louwes' Limbo, Dieter Van Ougstraetes Dino en Pim Bos' Tremen waren lang alle drie in de running om mijn strip van het jaar te worden, maar helaas voor hen bracht Soul Food Comics dit jaar nog Fabrizio Dori's De Dolende God uit. Deze is zo goed, zo perfect, zo gebalanceerd, tja, daar kan je gewoon niet tegenop. Een meesterwerk en drie uitstekende troonpretendenten.

Grafisch heb ik ook verlekkerd zitten kwijlen op de pracht van Federico Bertolucci's pagina's in Sprietje en die van Nils 2: Cyan door Antoine Carrion. Prachtige tekeningen, waar het steeds bij wegdromen is. Zoals steeds is Undertaker grafisch ook enorm lekker bezig, en je vergeet soms hoe goed die reeks is, tot er een nieuw deel uitkomt. Met De Witte Indiaan zijn we op de valreep nog net verwend.

Het buitenbeentje dat ik nog graag vermeld is Portret van een Zuipschuit van Olivier Schrauwen. Ik vond hem steengoed, maar collega Wouter Porteman had er toch enkele bedenkingen bij. Hij vatte het mooi samen als "voor de durvers". Het 184 pagina's tellend epos van delirium tremens en dronkemansgeleuter van een klootzak is natuurlijk niet voor iedereen weggelegd. Ik heb er alleszins van genoten, maar bij deze ben je dus verwittigd.

Ik kan heel tevreden zijn over 2019. Terwijl 2018 in het algemeen beschouwd wordt als geen straf jaar voor strips, heb ik in 2019 lekker kunnen griezelen, lachen en dromen. En om die reden lees ik strips.

Ik heb echter nog niet alle strips van 2019 gelezen. Hoe hard ik ook probeer, er is gewoonweg niet genoeg tijd om alles te volgen, al bewijst onze hoofdredacteur soms het tegenovergestelde. Gelukkig nieuwjaar!

PETER D'HERDT: Op het menu
Het stripjaar 2018 zette onze redactie en ook een stukje mezelf op een soort van gedwongen dieet. De vettige frieten, overjaarse groenten en andere ingrediënten die vaak de houdbaarheidsdatum vervaarlijk naderden, voor zover hij al niet overschreden was, zetten ons zelden aan tot een spontaan ingezette polonaise en de beperkte lichtpuntjes konden nauwelijks onze honger stillen. Het was dan ook uitkijken naar wat de stripetablissementen en hun chef-koks ons anno 2019 zouden voorschotelen. En ja, hoor, enigszins vetgemest kijken we met een voldaan gevoel en nog volop nasmakkend terug.
 
Jonas Fink 2
Het Meisje van de Wereldexpo 1

Driesterrenrestaurant Saga Uitgaven zorgde voor mijn strip van het jaar. In tegenstelling tot wat zijn naam doet vermoeden, schotelde chef-kok Vittorio Giardino ons geen pizza of pasta voor, maar wel een hoogstaand menu. Dat we na het voor- en hoofdgerecht van Jonas Fink zowat twee decennia moesten wachten, waren we bij het aanschouwen van het copieuze dessert meteen volledig vergeten. Een absolute prachtstrip en dito serie waarvoor de nodige superlatieven ontbreken. Smullen was verder van Het Meisje van de Wereldexpo en Het Kerkhof der Onschuldigen.

Ook drie sterren voor Sherpa, die zijn dertigste verjaardag vierde met door omstandigheden minder uitgaven dan oorspronkelijk gepland. Voor zijn Extases gaf JeanLouis Tripp zich bloot en spaarde daarbij de pepermolen en harissa niet. Af en toe bijzonder pittig, maar om duimen en vingers van af te likken, tot het allerlaatste restje. Niet uit de kast, maar uit de diepvries, kwam Alack Sinner. Opnieuw opgewarmd in de diepvries, smaakte hij nog steeds hemels: het enige wat ik jammer aan die strip vond, was dat hij op een bepaald ogenblik uit was. Ook Roodbaard (laatste integraal van de reguliere reeks), Jonathan Cartland, Bernard Prince en Luc Orient werden weer met succes ontdooid en met een dossier als exquis bijgerechtje tot mijn voldoening geserveerd.
 
Alack Sinner integraal 1
De Complete Maarten Milaan 1

 Speaking of which. Ook de gediplomeerde patrimoniumbeheerders van Arboris, twee sterren dit jaar, lieten zich niet onbetuigd in het liefdevol heropwarmen van oude meuk en het paren ervan met verrukkelijke achtergronddossiers: Baard en Kale, De Beverpatroelje, Guus Slim, Jan Kordaat, Indianenreeks. Het ene al delicieuzer dan het andere en allen enkel ovetroffen door het fabuleuze eerste deel van Maarten Milaan. Al dat lekkers, het doet me bijna Arboris vergeven dat ze ons alweer een jaar extra laten wachten op de voltooiing van heel wat menu's. Bijna, alle Sabels en Galjoenen nog aan toe!

Voor het eerst ging ik binnen in de bistro van Oogachtend en ik werd niet teleurgesteld. Voor de verwennerij van mijn smaakpapillen, zoals met de ronduit bloedmooie plat-du-jour Beatrice van Joris Mertens kom ik gegarandeerd nog eens terug. Ook twee sterren.

Aristophania 1
Onklopbaar 1

  Nog lekkere gerechtjes, zoals Sergio Herman het zou zeggen, at ik bij andere etablissementen die een ster wegkaapten: Daedalus werkte naarstig verder zijn ingezette menu's af met Azimut, Holmes en Het Narrenschip. Eén voor één absolute verborgen pareltjes die door veel klanten wat over het hoofd worden gezien. Dargaud deed me watertanden met twee knappe delen van Aristophania en de bevredigende voortzetting van Shi. Zusterrestaurant Dupuis zette geweldig in met Robbedoes: Hoop in Bange Dagen van de man die zijn familienaam keer op keer verdient: driewerf "Bravo" voor meesterkok Émile! Met de recentste Yoko Tsuno werd het bewijs geleverd dat de nostalgiesaus niet alles maskeert en dat je zelfs de allerbeste keukenpieten tijdig op hun welverdiend pensioen moet durven sturen.
 
Verloren dit jaar hun ster: RW Uitgeverij. Zo onregelmatig geopend dat ik niet meer de moeite doe om aan hun deur te passeren om te kijken of er toch nog eens beweging is.
 
Strip Sticker CatalogusTot slot, en een beetje buiten categorie: koffiebar Dupuis/Ballon Media, waar de "Onklopbaar-ista" zorgde voor heerlijk vernieuwende cappuccino's met mind-bending melkschuimpjes en waar de "Game Ober" Midam zorgde voor een kwinkslagen gevulde bediening en zelfs de grootste zuurpruim met een voldane glimlach terug de nerveuze buitenwereld instuurde. En café Bonte, waar stickeroloog (als het woord niet bestaat, moet het dringend voor hem uitgevonden worden) Sascha Van Laeken met zijn catalogus een monnikenwerk tot een goed einde met perfecte schuimkraag bracht.

Gelogen heb ik dus niet, als ik zei dat ik dit jaar stripgewijs heel wat bijgekomen ben. En van mij mag het in 2020 meer van dat zijn. In het bijzonder kijk ik hongerig en likkebaardend uit naar de nieuwe conceptreeks De Wijsheid van de Mythes van Daedalus, de ongetwijfeld minutieus verzorgde integrale uitgave van de nog steeds ovenverse Wolf door Bonte, meer Driftwereld van Ken Broeders en hopelijk nog even conventieontsnappende en "onklopbare" creaties van Pascal Jousselin. Ook van integraalmoeheid bij mij nog geen spoor: ze mogen blijven komen, zeker als ze met evenveel liefde blijven gekruid worden met zorgvuldig samengestelde dossiers. En nadat we de familie Faldérault en de bende Benidorm Bastards van Pierrot een jaar moesten missen, mag — nee, moet! — er in het komende jaar absoluut opnieuw duchtig Mooi "Gezomerd" en Kras "Geknard" worden. Smakelijk!
 
Top-10
1. Jonas Fink 1+2
2. Alack Sinner integraal 1
3. Het Narrenschip 6+7
4. Extases 1
5. Onklopbaar 1
6. Beatrice
7. Aristophania 1+2
8. Driftwereld 1
9. Holmes (1854/†1891?) 4
10. Shi 3

KOEN DRIESSENS: Energiezuinige top-10
In het kader van de klimaatinspanningen houd ik mijn lijstje zo energiezuinig mogelijk: ik verspil er niet te veel dure, maar toch enige duurzame woorden aan en verlang van de lezer zelf ook niet te veel CO2-uitstoot. Het internet is al vervuild genoeg, nietwaar?

Beatrice
Cassandra Darke

Daar gaan we (te voet of met het openbaar vervoer dus):
1. BeatriceJoris Mertens: wat een debuut op rijpere leeftijd! Een mooi voorbeeld van opgespaarde energie. We rekenen erop dat ook het buitenland opwarmt voor dit woordloze pareltje zonder vertaalkosten.
2. Cassandra DarkePosy Simmonds: wat een comeback op nog rijpere leeftijd! Zo moet het eindejaar zijn: vol chagrijn, dreiging en frustraties! Heerlijk!
3. ZaroffFrançois Miville-Deschêves + Sylvain Runberg: wat een schurk op rijpere leeftijd! Lekker ouderwets en spannend avontuurverhaal, dat het nut bewijst voor scenaristen om hun klassiekers te kennen.
4. Hoe Ik Probeerde een Goed Mens te ZijnUlli Lust: zo lusten we er nog wel wat! Schaamteloos autobiografisch en beklijvend relaas van een gedoemde liefde voor een asielzoeker.
5. Onklopbaar 1 – Pascal Jousselin: eindelijk een frisse, grafisch verrassende én komische antisuperheld waar we schaamteloos en beklijvend om kunnen bulderlachen.
6. Een Godverdomse Klootzak 1 – Olivier Pont en Régis Loisel: knap en gendercorrect avonturenverhaal met de vaart van een aangestoken Amazone-brand.
7. De Kinderen van de Wind 7.1 – François Bourgeon: nog maar net vertaald en al in onze top-10. Wat is Bourgeon toch sterk in couleur locale en close-ups. Dit is genieten van elk plaatje.
8. Yasmina & de AardappeletersWauter Mannaert: pretentieloos en toch politiek correct, en de goesting en zwier spatten ervan af.
9. HondsdolVictor Meijer: de eerste strip van een ervaren illustrator/romancier is een geloofwaardig magisch-realistische blik op de positie van een kind tussen twee vuren/ouders.
10. Southern Bastards 1 – Jason Latour + Jason Aaron: grimmige vertelling, sfeervol en heftig, vol heerlijke americanaclichés.

En dan zijn onder de vertaalde en Nederlandstalige titels nog het vermelden waard:
De Laatste Farao (François Schuiten + Thomas Gunzig en Jaco Van Dormael): een fenomeen door enkele fenomenen, een atypische Blake en Mortimer die de old chaps eer aandoet.
Stemmen in het Duister (Ulli Lust): de laatste dagen in de kanseliersbunker, vanuit het perspectief van de Goebbels-kinderen.
De Kennedy Files 2 (Erik Varekamp + Mick Peet): meer dan louter anekdotische biografie van de Kennedy's in atoomstijl.
Kinderen in het Verzet (Benoît Ers + Vincent Dugomier): knappe reeks voor kinderen die de gruwelijkste aspecten van de oorlog niet spaart.
Fake Vintage Book Covers 5 (Kristof Spaey): laatste van deze reeks schaamteloze en beklijvende meiden.
Robbedoes: Hoop in Bange Dagen 2 (Emile Bravo): bravo hoe deze reeks (eigenlijk deel 3 als je Het Dagboek van een Fantast meetelt) boeiend blijft.
Atom Agency 1 (Olivier Schwartz + Yann): ik ben een sucker voor deze tekenstijl, die je het verhaal meteen doet vergeten. Zodat ik het opnieuw en opnieuw kan lezen.
Losse Eindjes (Olivier Pont): geslaagd improvisatie-experiment vol vaart en humor.
Kleine Overwinningen (Yvon Roy): interessant en leerzaam autobiografisch boekje over een vader met een autistisch kind.
Kronkels (Dick Matena naar Simon Carmiggelt): na enkele mindere en vermoeiende verstrippingen zijn deze korte, in verschillende stijlen getekende cursiefjes een hernieuwde kennismaking met twee œuvres.

En dan zijn er nog enkele vertalingen die blijkbaar dit jaar verschenen zijn, maar me ontgaan waren wegens al eerder in de oorspronkelijke taal gelezen:
Papeete 1914 (Sébastien Morice + Didier Quella-Guyot): schitterende tekeningen, bijzondere locaties.
Jonas Fink (Vittorio Giardino): een mooie bekroning van een bijna vergeten reeks.
Extases 1 (JeanLouis Tripp): don't do this at home!

DAI HEINEN: Winnaar Le Lombard
Elke keer als ik het jaaroverzicht maak, verwonder ik mij over het aantal verschenen strips en welk klein deel daarvan ik ook daadwerkelijk lees. Hoe de stripmarkt zich verder gaat ontwikkelen, is de vraag, maar uitgever Alexis Dragonetti zal zeker gemist worden.

Zaroff
McCurry NY 9/11

Kijkend naar alle uitgaven vind ik Le Lombard de winnaar onder de uitgeverijen in 2019.
Lonesome deel 2 bewijst weer het vakmanschap van Yves Swolfs in het westerngenre. De tekeningen zijn onovertroffen en qua verhaal is het ook nog goed. Deel 7 van de reeks Rani is ook nu weer goed, maar de beste strip van het jaar vond ik zonder twijfel Zaroff. Een mensenjacht op een verlaten eiland. Prooi wordt jager, of is het andersom?

Steve McCurry's verslag van 9/11 in New York maakte grote indruk, net als zijn reis door Afghanistan en Pakistan. Zijn beroemde foto van het meisje met de groene ogen ontbreekt natuurlijk niet.

Hopelijk laat Arboris de achterstand op Tanguy en Laverdure niet te ver oplopen in 2020. Blake en Mortimer is altijd goed voor enkele uren leesplezier en de Nederlandse tekenaars Peter Van Dongen en Teun Berserik leveren vakwerk af. Qua scenario was het Yves Sentes beste album. Normaal ben ik geen fan van buitenreeksen, maar die van François Schuiten over deze twee helden kon me wel bekoren.

Titel van het jaar gaat naar Een Godverdomse Klootzak, een prima album, maar nog niet de topper die ik had verwacht. Aan de tekeningen van Airborne 44 deel 8 lag het niet, maar Philippe Jarbinet pende een verhaal neer dat pas op het einde de dramatische wending kreeg waar ik op hoopte.

Duisternis 5
Gunfighter 1

 Een van mijn hoogtepunten van 2019 is Duisternis deel 5. Uitgeverij Daedalus kan deze reeks tot haar beste series rekenen. Geweldige tekeningen van Iko en scenarist Christophe Bec vertelt het verhaal van de draken en het kind van de sterren. Bij Carthago deel 7 kon Bec mij dit keer wat minder verassen, maar bij Gunfighter serveerde hij een prima western. Dat Michel Rouge een echte westerntekenaar was, bewees hij al eerder met Comanche en Blueberry. Van laatstgenoemde verschenen de laatste twee integrale uitgaven met daarin de Mister Blueberry-cyclus en Arizona Love. Zelden was een liefde zo dichtbij, maar tegelijk ook ver weg. In het western genre kon ook Louisiana mij positief verassen. Undertaker deel 5 was goed, maar waarom geen doorlopend verhaal in plaats van alleen maar cyclussen.

De Vliegenier bewijst daarentegen ook in zijn derde deel dat losse verhalen nog altijd kunnen. Het derde en laatste deel van Katanga was een van de eerste aankopen van dit jaar, maar ook een van de beste. Diamanten, Afrika en avontuur zijn een sterke combinatie. Met Xlll History voegde Yves Sente een interessant hoofdstuk toe aan het leven van Jason MacLane. Het ook dit jaar verschenen deel 26 was dan weer wat minder. Iemand die wel zijn tweede stripjeugd heeft ontdekt, is Largo Winch. De nieuwe schrijver Éric Giacometti is een waardige opvolger van Jean Van Hamme.

Dark Dragon Books
gaat verder met het vissen in de Marvel-vijver. Echter niet elke vangst kan mij bekoren. Civil War was een goede keuze en ook Old Man Logan en Ultimate Avengers zijn geslaagd. Spider-Man is misschien wel de populairste held van het Marvel-universum, waarom dan zo weinig vertalingen? Aan de andere kant overspoelde deze uitgeverij de stripmarkt met heel veel uitgaven. Pas op voor overkill, want die zal wel ontstaan als ze zo doorgaan. Komt er trouwens ooit nog een vertaling van DC Comics? RW Uitgeverij geeft namelijk bitter weinig teken van leven. En wat zou het toch mooi zijn als iemand wil beginnen aan de ruim driehonderd delen van Spawn, bedacht door Todd McFarlane.

Asterix en Obelix krijgen te maken met de opstandige dochter van "veldheer" Vercingetorix. Vroeger was niet alles beter, maar de Asterix-albums van René Goscinny vielen daar wel onder. Verder was het een goed album.

Bij uitgeverij INdruk verscheen het afsluitende deel van de eerste cyclus van Millennium. Zouden ze het losse deel 6 ook nog uitgeven? We hopen Raedwald de Saks terug te zien.

Sherpa rondde de integrale reeks van Roodbaard af. Kijken wat 2020 brengt voor de nieuwe avonturen van de oude piraat.

Angel Wings is misschien wel de beste luchtvaartstrip van het moment, mooie prestatie gezien de concurrentie in het genre.

Franka deel 24 was grafisch weer een echte Henk Kuijpers, maar echt spannend werd het nergens.

Waar kijk ik naar uit in 2020 of waar hoop ik op?
• Nieuwe Murena.
Blueberry door Christophe Blain en Joann Sfar.
• Integrale reeks van Gilles de Geus.
• Vertaling van Spider-Man: Life Story.
• Nieuwe schrijver en tekenaar voor Storm, want dit is echt niet meer om aan te zien.
• Integrale uitgave van de prima western Wanted, inclusief het laatste, nooit vertaalde album.
• Nieuwe Roodbaard.

De flop-3
1. Jeremiah 37: dit kan echt niet meer. de verhalen worden alleen maar slechter.
2. Ythaq 15: tijd om af te ronden.
3. Roodhaar 5: Een parodie van het personage van Don Lawrence.

De top-10
1. Zaroff
2. McCurry NY 9/11
3. Duisternis 5
4. Katanga 3
5. Largo Winch 22
6. Xlll 25
7. Gunfighter 1
8. Millennium 5
9. Angel Wings 5
10. Lonesome 2

WOUTER PORTEMAN: Een perfecte dag
Alain Dodier

1.
En daar zaten we dan. Allebei naast elkaar, aan een oude tekentafel, en beiden naar buiten turend. De ijskoude noordenwind zwiepte de Noordzee op. Toevallig vlogen er enkele meeuwen voorbij. Ik keek hem aan. Eindelijk beantwoordde hij mijn vraag: "Dis-moi, 'Walter', waarom zou ik Pratts meeuwen moeten kopiëren als ze hier voor me poseren? Ik heb hier alles wat ik nodig heb." Ik knikte. Ik begon hem eindelijk te begrijpen. Het piepkleine appartementje was een exacte kopie van het bureautje van zijn stripheld Jerome K. Jerome Bloks. Het was mooi, maar terzelfdertijd beangstigend. Een paar uur eerder voelde ik me er een indringer. Het eerste kwartier van het interview was voorzichtig en beleefd aftasten. Pas toen ik Alain Dodier, schepper van een van mijn alltime favoriete stripfiguren, enkele keren kon doen nadenken, kwam hij los. En hoe. Het stopte niet. Dodier ging gretig in op mijn vragen en verraste me keer op keer met zijn maniakaal perfectionisme. Zijn manier van schrijven, elke prentje is correct en gebaseerd op echte foto's, zijn denkwijzes,... Het stopte niet. Hoe hoog kan je de lat leggen? Bloks is zijn leven. Hij is Bloks. Zijn perfectionisme had rechtstreeks invloed op zijn leven, zijn financiën en levensstijl. Het lijden van een artiest. Maar hij leek me gelukkig.

Het interview nam onverwachts een hele namiddag in beslag. Een telefoontje van zijn uitgever hielp ons uit de interviewroes. De avond viel al. Naast ons op de tekentafel lag een stapeltje van steeds hetzelfde prentje dat hij uitgeknipt had uit een tekenplaat. Hij tobde al weken over dat ene prentje en eergisteren had hij eindelijk de correcte insteek gevonden. Trots toonde hij het me. Nu was het ritme en de flow goed. Ik knikte laf. Het definitieve prentje vond ik een afknapper. Zeker zeven andere verwijderde versies waren veel mooier getekend. Ik vroeg beduusd of ik er eentje mocht kopen. Hij was verrast dat ik zijn grafisch afval wou. Ik betaalde te veel, maar het kon me geen zak schelen. Ik zweefde. Het enige wat ik toen kon denken, is dat ik nooit meer een Jerome K. Jerome Bloks zou uitlezen in een kwartiertje. Ik mag hem dat niet aandoen. Niemand mag hem dat aandoen.

Eenmaal buiten op de verlaten dijk, waaide de gure zeewind in mijn gezicht. Enkele meters verderop passeerde ik het troosteloze cafeetje waar ik met mijn vader nog iets had gedronken. Het was zijn laatste uitstap geweest voor hij begon aan een terminale rit langs verschillende ziekenhuiskamers. Een van de laatste strips die hij las, was een Jerome K. Jerome Bloks. De cirkel was rond. Lou Reed zou zeggen dat het een perfecte dag was.

Een paar weken later verscheen dit interview. Als je geluk hebt, lees je online één of twee reacties op je gekrabbel. Nu leek het alsof iedereen het interview gelezen had. Het deed deugd. Maanden later, op het immer geweldige Stripfeest in Brussel, kwam iemand naar me toe. Hij vroeg of ik Wouter P. van de Stripspeciaalzaak was. Ik bevestigde. Hij complimenteerde me voor het Dodier-interview en was even snel weer weg. Even dacht ik aan een verborgen cameragrap van mijn hoofdredacteur, maar het bleek echt te zijn. Bedankt, mister X, je deed me zweven. Om maar te zeggen dat Dodier me het stripmoment van 2019 gaf. Merci, Alain.
 
Wachten op Bojangles
Buck

2. In tegenstelling tot vorig jaar, bracht 2019 ons onmiddellijk geweldig straf spul. Matthieu Bonhomme verraste met Keizerin Charlotte. Een strip die mijlenver van ons interesseveld lag, maar door de straffe tekeningen én dialogen indruk bleef maken. Er kwam nog enorm veel lekkers op ons af: Extases, Wachten op Bojangles, Kleine overwinningen, de beste kinderstrip Robbedoes: Hoop in Bange Dagen, Detox, Driftwereld, Het Omgeval, de heerlijke camp van The Kong Crew, het fragiele Beatrice, het indrukwekkende Tremen, Penelope, Zaroff, De Walvis en andere Kutbeesten. Het was echt een goed jaar, en dan heb ik redactiefavorieten als Hondsdol en De Levende God nog niet gelezen. Mijn persoonlijke waw-moment was het echte debuut van Frederik Van den Stock, Buck. Niet alles in het album is perfect, maar Buck is zo'n strip waar je jaren later nog weet waar je was toen je hem de eerste keer las.

En dan zijn er de blockbusters, de grote namen. Al die jaren zeg ik dat ik met die reeksen ga kappen, maar toch blijf ik ze kopen. Je weet immers nooit. Asterix en de Dochter van Vercingetorix (enkel een koppige Nederlandse marketeer volhardt nog in zijn infantiel vertaalidee om de Veldheer te gebruiken) was nog boekenkastvulling. Maar dan kwam het, de afsluitende Thorgal was echt, echt goed. XIII deed zijn eigen drama dunnetjes over, maar de strip was op zich prima. Kronieken van Amoras verraste ons. De laatste van de Kiekeboes, Iemand Moet het Doen, was de grappigste in vele jaren. Ook Undertaker bevestigde, en het laatste tweeluik van Largo Winch kan zo naast de eerste drie cycli staan. Het kon niet op. Ik moest nog één Grote Naam lezen en dat was de jongste Blake en Mortimer. Gisteren was het zover en helaas tuimelde ik al snel van mijn roze wolk. Dit was het slechtste wat ik in jaren gelezen had. En wie er nog aan twijfelt, moet maar even doorbladeren naar de WTF-scène met de reuzenpanda's op steroïden. Kutstrip. Tot hier mijn stemadvies voor jullie top-10.
 
3. Het overlijden van de grote inspirator Alexis Dragonetti, de laatste strip van François Schuiten, de fusie van Ballon Media en Standaard Uitgeverij, de lekkere catering in het Belgisch Stripcentrum, het heengaan van jeugdheld Tome, de subsidiekraan, de leefbaarheid van het medium en voor haar tekenaars,... er valt nog veel te zeggen. Ik zal maar stoppen. Nu ga ik in alle rust de recentste Jerome K. Jerome Bloks lezen. Geef me een kwartiertje. Tot volgend jaar.
 
P.S.: Alain Dodier heeft het bewuste prentje na mijn bezoek nogmaals veranderd voordat het werd gedrukt. Nu is het er wel bonk op. Straf. 
 
Mijn top-10
1. Buck
2. Keizerin Charlotte 1
3. Extases 1 
4. Wachten op Bojangles 
5. Robbedoes: Hoop in Bange Dagen
6. Kleine overwinningen
7. Stomp 3
8. Detox 1
9. The Kong Crew 1
10. Het Omgeval 

MARIO STABEL: Goedgevulde stripkribbe
Vorig jaar was de voltallige redactie het erover eens dat 2018 allesbehalve een topjaar was op stripboekengebied. Maar hoor: de bazuinen schallen weer, eng'lenkoren zingen en de stripsterre bleef stille staan boven een goedgevulde stripkribbe. De plaatsen in mijn top-10 zijn bijgevolg schaars en we zien les bergers de la BD al vechtend over de grond rollen om een plaatsje in de lijst te bemachtigen.
 
Als ik vanuit mijn ivoren toren even neerkijk op 2019, blijkt dat de strips die bij mij blijven hangen zijn vaak ver verwijderd bleven van de mainstream en meestal het gedoemde predicaat graphic novel verdienen. Soit, van albums in bepaalde stilistische hoekjes te duwen, is nog nooit iemand beter geworden.
 
Het Reigersnest
Penelope

Uitgeverij Oogachtend pakte dit jaar uit met een aantal serieuze verrassingen. De Walvis (Hanne Dewachter en Frederik Hautain), Beatrice (Joris Mertens), Limbo (Stephan Louwes), Buck (Frederik Van den Stock), Dino (Dieter Van Der Ougstraete), Het Reigersnest (Michaël Olbrechts) en Penelope (Judith Vanistendael) zijn stuk voor stuk lezenswaardige toppers.
 
Punk Rock & Mobile Homes
Het Kerkhof der Onschuldigen 1

Ik was ook heel zot van Punk Rock & Mobile Homes waarin Derf Backderf (My Friend Dahmer) op een hilarische maner een inkijk geeft in het punkrockwereldje van de jaren 1980.

Het tweeluik rond Het Kerkhof der Onschuldigen (Xavier Fourquemin + Philippe Charlot) kon me ook zeer bekoren. Ik lees graag historische strips, maar vaak vergeten de auteurs een verhaal te vertellen ten koste van een diarree aan feitjes en zogezegde wetenswaardigheden. Een laatste deel verschijnt in 2020.
 
Het Dagboek van Cerise 1
Mausart 1

Voor het jongere publiek raad ik graag de twee albums van Het Dagboek van Cerise aan. Dit pittige meisje geeft in haar dagboeken inkijk in haar avonturen en Aurélie Neyret en Joris Chamblain slagen erin om ver weg van alle bijhorende meligheid te blijven zodat ook de rijpere jeugd er nog plezierig leesvoer aan heeft. In diezelfde niche kunnen we ook Mausart situeren, een fijn album over een componist in muizenkleren. Door een scenarist bij het project te betrekken, kunnen we eindelijk eens een album van Gradimir Smudja bewieroken voor meer dan de tekeningen alleen.
 
Veel lol heb ik ook beleefd aan de integrale van Hoempa Pa. Bij dergelijke integralen moet je vaak constateren dat de tand des tijds redelijk wat gaatjes vertoont, maar deze reeks bleef na al die jaren zeer fris en fruitig.
 
Bij de Engelstalige albums was ik zeer geïntrigeerd door Cassandra Darke (Posy Simmonds), dat ondertussen ook een Nederlandse vertaling gekregen heeft. Simmonds slaagde erin om toch een greintje sympathie op te wekken voor een kenau van een wijf en dat is geen sinecure. Het beklijvende Ghost Tree (Simon Gane + Bobby Curnow) is een mysterieus one-shot dat geschoeid is op een Japanse leest, maar slechts heel geleidelijk zijn geheimen prijsgeeft en lang blijft hangen. Ook een leuke verrassing was Beastars (Paru Itagaki), een manga over een middelbare school waar herbi- en carnivoren samen de schoolbanken delen, maar waar de onderhuidse spanning nu al drie delen het ergste doet vermoeden. In 2020 krijgt de bijhorende animereeks trouwens ook een plaatsje op Netflix. Een nieuwe speler op de Amerikaanse markt is TKO. Bij hen kun je telkens kiezen voor een boxset met zes comicdeeltjes of een trade paperback. Vooral Sara (Steve Epting + Garth Ennis) en The Banks (Ming Doyle + Roxane Gay) blijven door mijn hoofd spoken: twee albums over sterke vrouwen, respectievelijk een Russische sniper en een driegeslacht van cat burglars.
 
Voor 2020 hoop ik op een vuistdik crossoveralbum waarin de Thorgals, XIII'en, Largo's, Alexen, Blakes, Mortimers, enzovoort van deze wereld (eventueel met enige hulp van Barabas' tijdmachine) op een onbewoond eiland gedropt worden om elkaar à la The Hunger Games op ingenieuze wijze naar de eeuwige jachtvelden te sturen. De overblijver mag dan door zijn persoonlijke godsfiguur neergebliksemd worden terwijl de uitgevers met hun eigen bloed een overeenkomst tekenen waarin ze plechtig beloven dat ze nooit of te nimmer nog een prequel, sequel, spin-off... van hun melkkoe op de markt zullen brengen. Er was een tijd dat ik niet snapte dat Hergé per testament verbood om nog nieuwe Kuifje-albums te produceren, maar nu ben ik de man er eeuwig dankbaar voor.
 
Piet Pienter en Bert BibberIemand die me wel kon verblijden met vijfenveertig opeenvolgende, lezenswaardige albums was Jozef van Hove (Pom). Ik hoop dan ook dat de integrale van Piet Pienter en Bert Bibber de moeite wordt en de gediplomeerde zwartkijker de hommage geeft die hij verdient. Zou er in de dossiers ook plaats ingeruimd zijn voor het legendarische interview dat Jan Smet ooit met de man afnam en dat tot een geanimeerde rechtszaak leidde? Fingers crossed! En dan kan ik eindelijk onze kapotgelezen albums van uitgeverij De Vlijt van de hand doen. Hun slechte lijm uit de jaren 1970-1980 is ondertussen een zeer berucht topic in de Lage Landen.
 
Ik ben daarnaast ook uitermate benieuwd wat de fusie van Standaard Uitgeverij en Ballon Media voor de consument zal betekenen. Het verlies van Alexis Dragonetti lijkt me nog lang niet verteerd en een dergelijke verregaande samenwerking zal onwillekeurig tot heel wat verandering leiden. Hopelijk ten goede van het strippubliek...
 
Aangezien het ook de periode is van wensen en goede voornemens, wil ik ten slotte ook graag onze collega's van de website 9ekunst.nl in de bloemetjes zetten. Hun artikels en besprekingen vormen een mooie aanvulling op onze eigen content en ik heb dankzij hen dit jaar enkele mooie Engelstalige uitgaves leren kennen. Bovendien stimuleren ze me elke keer weer om mijn eigen schrijfgrenzen te verleggen door het hoge niveau dat ze weten te hanteren.
 
De stelling "kiezen is verliezen" was nog nooit zo toepasselijk op ons lijstje als dit jaar, maar so be it... Here we go!
1. Het Reigersnest
2. Penelope
3. Punk Rock & Mobile Homes
4. Beastars
5. The Banks
6. Cassandra Darke
7. Het Kerkhof der Onschuldigen 1-2
8. Buck
9. Het Dagboek van Cerise 1-2
10. De Walvis / Dino / Ghost Tree
 
Gelukkig krijgen we in 2020 een extra dagje om onze meter stripachterstand weg te werken. Eventuele vergeten toppers (Ulli Lust en Chris Ware liggen bijvoorbeeld nog klaar) vermelden we dan graag in onze decemberlijst van volgend jaar!

DAVID STEENHUYSE : Hobby
2019 zullen we wellicht onthouden als het stripjaar waarin een topscenarist en een ambitieuze uitgever veel te plots overleden. Hoewel Tome niet meer zo productief was en veel te grote gaten liet tussen nieuwe albums van Soda, blijft zijn palmares er een om u tegen te zeggen. Hij gaf Robbedoes samen met Janry een modernere toets, steeds meer diepgang en een spin-off die, net zoals De Smurfen indertijd het uitdoven van Johan en Pirrewiet inzette, dermate aan populariteit en verkoop won dat het de hoofdreeks danig overvleugelde. Dankzij Soda, een meer op volwassenen gerichte reeks, ontdekte ik als puber in verzamelalbums van het weekblad Robbedoes dat er meer bestond dan de gangbare stripreeksen waarmee velen zijn opgegroeid. Soda was een verademing, een eye opener, een brug naar honderden andere stripreeksen die ik de voorbije drie decennia leerde kennen. Brieven voor Satan blijft sowieso een van mijn meest favoriete strips aller tijden.

In mei stapte ik samen met onze fotograaf Raymond Lagae op de Meir in Antwerpen waar we Alexis Dragonetti tegen het lijf liepen. Omdat we in tegenovergestelde richting gingen en we alle drie gehaast waren, was er enkel tijd voor een wederzijdse, hartelijke groet. Nog geen week later verongelukte hij. De ontzettend vele afscheidswoorden en -tekeningen van mensen die hem hebben gekend, logen er niet om: we verliezen een belangrijke decision maker. Of om een recent commentaar op Facebook te citeren: "we verliezen een toekomst". Ik twijfel er geen moment aan dat het team dat hij rond zich verzamelde, nu onder leiding van zijn opvolger Wim Verheije, zijn uitgestippelde pad naar behoren zal uitvoeren, maar Alexis had het soort ambitieus enthousiasme en een bepaald inzicht om iets in gang te steken waar anderen wellicht veel voorzichtiger, behoedzamer, trager of helemaal niet voor zouden gaan. Dat hij zelf mee aan de basis stond van de fusie — al blijf ik het beschouwen als een overname van een verzwakte speler door een gezonder bedrijf — van Standaard Uitgeverij en Ballon Media is geen verrassing. Hoe die toekomst er nu zonder hem uitziet voor dat eengemaakte bedrijf, is koffiedik kijken. Enige ongerustheid onder stripmakers, die "nu nog maar naar één adres moeten gaan om afgewezen te worden" (dixit Ivan Adriaenssens) hebben we gedeeld in onze nieuwsrubriek.
Heden Verse Vis Ongerustheid is er ook door het wegvallen van subsidies. Hoewel Jan Jambon, de minister-president van de Vlaamse regering, op de Boekenbeurs nog beloofde om vanaf volgend jaar 300.000 euro te investeren in de literaire sector om de jeugd weer aan het lezen te krijgen en bestaande literatuur nog meer te exporteren, gaat het ten koste van andere subsidies in de sector. Het mes wordt namelijk in de productiesubsidies gezet. Stripmakers kunnen nog wel projectsubsidies ontvangen om de tijd die ze aan hun strips wijden vergoed te zien, maar daarom staat er nog geen uitgever klaar om hun strips uit te geven. De oplages zijn vaak te klein zonder hulp via productiesubsidies om de druk- en distributiekosten te dekken. Geen probleem echter voor talloze commentaren op het wegvallen van subdisies in de gehele cultuursector voor theatermakers, kunstenaars, schrijvers, muzikanten, enzovoort: "dan moeten ze maar een andere hobby zoeken".

2020 is in Frankrijk uitgeroepen tot het jaar van de strip. Honderden evenementen en initiatieven zijn al gepland. Begin 2019 luidde het nog dat de stripverkoop in Frankrijk in 2018 een absoluut recordjaar beleefde sinds 2003, goed voor 44 miljoen verkochte strips met een omzet van 510 miljoen euro. Voor de meeste Franse stripmakers is het niet bepaald een opsteker. Hun inkomsten dalen jaar na jaar, het gros verdient het landelijke minimumloon niet, velen leven onder de armoedegrens. Ook bij ons wordt er steeds meer aan de alarmbel getrokken. Van strips tekenen word je niet rijk. Geen probleem, het is toch maar een hobby die tekenaars naast hun échte werk kunnen doen.

Stripknip
Maar ik had eigenlijk het voornemen om het bij de positieve zaken te houden. Zo biedt de Facebookgroep Stripknip sinds 2018 dagelijks plezier aan verzamelaars van oude en nieuwere strips, stripcuriosa en merchandising. De groepsleden delen hun vondsten uit heden en verleden, anekdotes over ontmoetingen met stripmakers, hun kennis en ervaringen en anderen reageren daar vol enthousiasme, vriendelijkheid en met extra informatie op. Ja, zoiets positiefs kan effectief op sociale media! Het is een onuitputtelijke bron van leuke extraatjes en weetjes die ik bij dezen graag aanprijs. Ook stripmakers vinden steeds meer hun weg naar die virtuele trekpleister. Ik heb al enkele leden ietsje beter leren kennen. Hun verzamelingen en kennis zullen zeker nog van pas komen voor toekomstige projecten. Wat een heerlijke hobby, dat verzamelen!

Voor onze website tellen in hoofdzaak nieuwe en te verschijnen stripalbums. De rest is in feite bijzaak, maar dat belet ons niet om ons met overgave te storten op eenmalige projecten zoals onze verjaardagsreeks rond De Rode Ridder. Niemand van onze redactie is echter nog met alle nieuwe strips mee. Strips die door medewerkers worden besproken, leg ik "even" weg op een stapel ongelezen strips om voorrang te geven aan albums die ik eventueel zelf kan bespreken. Zo mis ik natuurlijk heel wat, temeer omdat die "even" al snel jaren aan het oplopen is. Een best of van het jaar zou inhouden dat je daar een zo uitgebreid mogelijk aanbod van hebt gelezen in alle mogelijke genres om daarover een eerlijkere mening te kunnen hebben. Maar strips lezen moet nog een hobby blijven in plaats van werk. En al bij al blijft het sowieso een volstrekt persoonlijke, door eigen smaak gekleurde vergelijking van appelen met peren. Uit de vele strips die ik alsnog kon lezen, stel ik graag de volgende lijst aanraders voor in alfabetische volgorde.

40 Olifanten: vlot verteld drama over een vrouwelijke gangsterbende tussen de twee Wereldoorlogen.
De Avonturen van Betsy 3: toffe detectivestrip met een heldin die haar mannetje staat.
Beatrice: in het boerenjaar van Oogachtend vol opmerkelijk goede strips was dit tekstloze debuut de best verkochte strip van de uitgeverij. Dat belooft voor Joris Mertens' volgende album.
Berlijn Wordt ons Graf 1: guerrilla in de straten van het verwoeste Berlijn op het einde van de Tweede Wereldoorlog.
Bloedkoninginnen: Fredegonde 2: geschiedenis zonder droogkloterig historische feitjes aan elkaar te rijgen, nog realistisch getekend op hoog niveau ook.
Conquests 1: meeslepend avontuur in een genre dat me niet het meest aanspreekt: sciencefiction.
Didier, of het 5e Wiel aan de Tractor: daten op de boerenbuiten.
De Dolende God: eerlijk gezegd meer door de verbazingwekkend mooie tekeningen dan om het hoogdravende verhaal.
Driftwereld 1: Ken Broeders' indrukwekkende opener van nu al een fantasyreeks waar we het jaren later wellicht nog over zullen hebben.
De Fotograaf van Mauthausen: een flard geschiedenis uit een concentratiekamp die je beeld over de mensheid niet bepaald opkrikt.
Gung Ho 4: zoals hierboven vermeld was Soda mijn grote eye opener naar een ander soort strips. Anno nu zou Gung Ho misschien die onuitwisbare, grensverleggende indruk maken.
Hondsdol: o, wat was ik hiervan in de wolken. Verhaal en tekeningen door de voor mij onbekende nieuwkomer Victor Meijer. Het toont nog maar eens dat we nog steeds verrast kunnen worden door debutanten die er meteen staan.
Jean van Florette 2: ik was dol op de Franse film, de strip brengt het allemaal in herinnering.
Jim Curious 2: dit 3D-spektakel wou ik aanprijzen bij een paar kinderen, in hun plaats zette hun vader het brilletje op om zich aan de strip te vergapen.
Jomme 2: wie zich vergrijpt aan bekende stripreeksen voor een prequel, sequel, remake of hommage moet verdomd sterk uit de hoek komen wil ik het naast het origineel kunnen plaatsen. Steven Dupré kon dat moeiteloos, Jean-Marc Krings en Zidrou faalden volgens mij jammerlijk met hun Suske en Wiske-sof.
Jonas Fink: het hoofdpersonage is niet echt sympathiek, de omstandigheden zijn er ook naar. Afgelopen zomer liep ik zelf rond in Praag waar ik vele decors herkende en bezocht. De straat van Jonas' boekenwinkeltje is nu een toeristisch oord. Mooi tijdsdocument.
Jylland 2: kijk, dit is nu eens een reeks met internationaal potentieel. Voor wie Thorgal beu is en zijn Vikings liever realistische avonturen ziet beleven dan tussen fantasyfiguren rond te lopen.
Kapitein Nemo: flamboyante tekeningen en een vlotte vertelling. Topentertainment kortom.
De Kiekeboes 153-154: het is moeilijk om te blijven boeien in langlopende reeksen. Na het voor mij zwakke deel 152 scoorde Merho tweemaal na elkaar.
Kinderen in het Verzet 4-5: als er dan toch geïnvesteerd wordt om de jeugd meer te laten lezen, zet Kinderen in het Verzet dan op de leeslijst!
De Krochten van het Vourlé: nadere kennismaking met de man die de stripcodes met bravoure op zijn kop zet: Marc-Antoine Mathieu.
De Levende Dood: weergaloos tekenwerk, schijnbaar uit een vorige eeuw, maar gewoon van nu. Alberto Varanda in absolute topvorm.
Limbo: nog zo'n ontdekking van 2019. Stephan Louwes introduceert ons in een bevreemdende wereld vol treffend gezette streepjes in zwart en wit op bruin papier.
De Magneet: een ware ontdekking. Niet alleen van een artiest die ons in de toekomst nog vaak zal verrassen, hopen en verwachten we, maar ook als kennismaking met een kuuroord dat werkelijk bestaat en in 1996 werd voltooid.
Marshal Bass 4: de zwarte marshal alleen tegen de wereld... in een gevangenis als infiltrant.
Het Meisje van de Wereldexpo 1-2: straf begonnen conceptreeks met een compleet verhaal per album tegen de achtergrond van een van de vele Wereldexpo's die in Parijs plaatsvonden. Elke keer volgen we het pad van het meisje Julie.
Melvile 1: een volwassen vertelling over loslaten en zich leren openstellen voor nieuwe ervaringen.
Nachtwacht: als de auteurs zich zichtbaar amuseerden bij het maken van een strip, dan voel ik dat ook. Dat garandeert nog geen goede strip, maar deze bewerking van een Studio 100-tv-reeks dus wel.
Niet Nog Eens, Laura: ja, toch wel. Herkenbare voorstellingen over situaties van alledag door een komische bril gezien.
Orbital 8: met nog een paar extra wendingen bovenop de al dramatische gebeurtenissen uit vorige delen. Sf van de bovenste plank.
De Orde van de Drakenridders 22-23: elk deel is een cadeau.
Het Project Bleiberg 2: vergeet Alfa, XIII of I.R.$, dit is pas een steengoede thriller met de nodige verrassingen. En veel levendiger getekend dan voornoemde houten klazen.
De Rode Ridder 263: het album met een paar schrikmomentjes, waaronder de oorsprong van Johans bijnaam de Rode Ridder.
Samoerai 12 en Samoerai Legenden 5: de hoofdreeks en de spin-off boeten nog steeds niet aan kwaliteit in.
Sangre 2: Arlestons nieuwste reeks die hij merkbaar liever schrijft dan bijvoorbeeld Ythaq.
Sarah & Robin integraal: niet omdat ik er met medewerker Peter D'Herdt aan heb meegewerkt, wel omdat deze jeugdreeks nog steeds een voorbeeld is van een stripreeks die zijn jonge lezers ernstig neemt en geen kinderachtige onzin biedt.
De Nieuwe Avonturen van Snoesje 2: en nu het toch over jeugdreeksen gaat, van deze Snoesje-comeback blijf ik genieten.
Southern Bastards 1: immoreel ballet van wraak en geweld. Geweldig!
Suske en Wiske 350: heel leuk nevenpersonage (Bronnilde) met een verhaal in een somber decor en nog eens met Suske in een glansrol.
Suster en Wiebke 2: parodieplezier op elke pagina. De dochter van Willy Vandersteen hield er niet van, maar dat is niet zo relevant.
Tebori 1-2-3: spannende trilogie met Japanse mysteries omtrent tatoeages.
Tex Willer: zowel de albums in kleur als de dikke kleppers in zwart-wit bieden sterke westernverhalen die op een klassieke leest zijn geschoeid.
Toen 1: eindelijk nog eens een geslaagde komische strip van Yann, heel mooi in beeld gebracht door Jérôme Lereculey.
De Tweekoppige Adelaar 2: ik ben geen liefhebber van luchtvaartreeksen, vooral als het meer om techniek en vliegtuigen gaat dan de mensen die ze besturen. Deze tweelingreeks (Adler en Eagle) overstijgt dat genre door een ijzersterk concept vol drama.
Tyler Cross 3: bravo voor Uitgeverij HUM! om deze misdaadreeks in vertaling voort te zetten.
Ulfberht 1: een van de betere titels van Syndikaat door een stripdebutante die kan tekenen en vertellen.
De Vrouwen van Lian Ong: kernachtige verzameling liefde voor het tekenen en het vertellen op papier.
Wachten op Bojangles: een van de weinige strips die me dit jaar oprecht hebben geraakt en emoties hebben losgeweekt.
Weten Hoe de Wereld Klinkt: hoog Bastien Vivès-gehalte, zonder de perversiteiten waar Vivès zich de laatste tijd schaamtelozer aan vergrijpt.
Wollodrïn 10: eindigen in schoonheid heet dat dan.
Zwerveling: visueel festijn, pret bij elke arcering.

Had ik graag ook al gelezen om me ervan te vergewissen dat het inderdaad zo goed is zoals medewerkers beweren zodat ze in bovenstaand lijstje konden thuishoren: Aristophania, Atom Agency, De Balling, De Complete Maarten Milaan, Extases, Een Godverdomse Klootzak, Green Class, Gunfighter, Katanga, Keizerin Charlotte, Kleine Overwinningen, Kolonisatie, Louisiana; De Meimoorden, Mickey Mouse: Horrifikland, Moeder met Kind, De Muizen van Leningrad, De Muziekdoos, De Nederlaag, Het Omgeval, Het Reigersnest, De Reis van Marcel Grob, Robbedoes: Hoop in Bange Dagen, Rommelgem, Serum, Shi, Sprietje, Een Stuje Spinazietaart, Taxi!, The Kong Crew, Tremen, Ultimate Avengers, Het Venijn, Viravolta, De Vuurpoel, De Walvis, Yasmina & de Aardappeleters, Zaroff... Ik heb dus nog werk voor de boeg.

En verder heb ik ook genoten van imposante artboeken met talloze reproducties van originele tekeningen van François Walthéry, Jean Roba en Yves Chaland. Die musea op papier verdienen navolging.
Via crowdfunding investeer ik ook meer en meer in artboeken van buitenlandse tekenaars zoals Frank Cho. En hoewel peperduur, maar elke cent waard, volg ik ook een aantal Franstalige luxereeksen van uitgeverij Black & White. Zij weten pas wat een verleidelijke luxe met vele, vele, vele extra's is. In een markt die meer en meer een kleine niche vormt, kan er nog geld geraapt worden bij wie het ervoor over heeft. Dat kan met dergelijke projecten.

François Walthéry
Jean Roba
Yves Chaland

DIEDERIK VAN DE VELDE: Hoopvolle signalen
Het blijft wennen om na pakweg twintig jaar verzamelen opnieuw lege kastruimte te zien. Een verhuis in het voorbije voorjaar schiep nieuwe mogelijkheden. Tegelijk doet het ook beseffen dat keuzes gemaakt moeten worden, ruimte is nu eenmaal niet oneindig. Gelukkig loop ik al enige tijd op die keuzes vooruit. Langlopende reeksen opstarten, overdenk ik ondertussen niet één, maar twee keer.

Goed voor mij wordt die keuze door de uitgevers vergemakkelijkt. Ook de stripmarkt lijkt de omschakeling steeds nadrukkelijker te maken. Raoul Cauvin kondigt aan dat hij stopt met zijn De Blauwbloezen (al gaat hij nog heel even door en loopt de reeks ook daarna nog verder) en ook Stephen Desberg laat weten dat hij zich voortaan toelegt op one-shots en kortlopende reeksen. Dat het recente vervolg op zijn S.O.S. Geluk seizoen 2, zijn derde dikkere album is dat goed onthaald wordt, is daar uiteraard niet vreemd aan. Iedere auteur heeft zo zijn eigen reden om langere reeksen anders te gaan bekijken, maar de klik lijkt geruisloos te hebben plaatsgevonden.

Kim Duchateau
Wat voor mij persoonlijk het mooiste stripmoment van 2019 was, is moeilijk te zeggen. Maar mijn interview met Kim Duchateau op de Boekenbeurs zal me bijblijven.

Kleine Overwinningen
Papeete 1914

Een favoriet album van het jaar aanduiden, is ook allerminst eenvoudig.
Een (net niet) krop-in-de-keel-momentje kreeg ik dit jaar van Kleine Overwinningen, een ontroerende en eerlijke (auto)biografische strip over autisme en vader-zoonmomenten in zijn puurste vorm. Een krachtig debuut. Ook het tekstloze debuut Zwerveling van Peter van den Ende maakte me even sprakeloos. Hoeveel geduld en detail kan een mens in arceerwerk steken?

Intussen blijven Emile Bravo's Robbedoes-uitstapjes iedere cent waard. Zelden begin ik met zoveel verwachtingen aan een strip om die nadien volledig ingelost te zien. Daar wordt een mens gelukkig van. En wat dan gezegd van Keizerin Charlotte?

Scenarist Didier Quella-Guyot brengt ieder jaar wel een verhaal uit dat op het raakvlak ligt tussen strip en graphic novel. Een van de weinige albums die ik telkens in blind vertrouwen durf kopen. Dit jaar viel die eer te beurt aan Papeete 1914.

Hoef ik mijn appreciatie voor de Marcel Pagnol-collectie van Saga Uitgaven nog eens aan te halen, of is die intussen duidelijk? Wie deze collectie nog niet ontdekte, kan zich net als iedereen vermaken met Pagnols vertellingen. Sfeervol Zuid-Frans escapisme van het zuiverste soort. Saga Uitgaven rondde dit jaar ook de uitstekende serie Ambulance 13 af. Dat mag, wat mij betreft, een van de sterkste reeksen van de voorbije jaren genoemd worden. Dat Patrice Ordas, de man die begon als co-scenarist en die later de reeks overnam, begin december overleed, is een bijzonder jammerlijke speling van het lot.

Met het overlijden van Tome verloor het beroep van stripscenarist een van haar bekwaamste uithangborden, veel te vroeg alweer! Ook de stoel waarop iedere Nederlandstalige stripliefhebber zich zo graag terugtrekt met een boek in de hand, voelde dit jaar plots een pak minder stabiel aan. Met het plotse overlijden van Alexis Dragonetti is immers een poot weggezaagd onder de facelift van de Nederlandstalige stripwereld. Zijn laatste project, de fusie tussen Standaard Uitgeverij en Ballon Media, is intussen gerealiseerd. Hoezeer dat de aanblik van het wereldje zal veranderen, zal blijken vanaf 2020.

Dating for Geeks
Er waren overlijdens en stopzettingen in 2020 maar het is mooi om te zien dat er ook nog heel wat interne dynamiek aanwezig is in de stripwereld. Kenny Rubenis' Dating for Geeks verdwijnt uit (de Nederlandse) Metro, maar zet een crowdfunding op en haalt een resultaat dat verderzetting van de reeks voor een tijd verzekert. Kristof Spaey wil zijn Fake Vintage Book Covers-reeks mooi afronden en haalt na slechts enkele dagen in zijn crowdfunding reeds het dubbele van zijn beoogde doel. Hoopvolle signalen zijn dat voor wie ze wil zien.

Onklopbaar grijpt terug naar een oud vormelijk trucje en creëert daarmee een fris ogende wereld van mogelijkheden. Gunfighter, Louisiana,... Veel uitgeverijen hebben de vernieuwde populariteit van de westernstrip begrepen en blijven daarop inzetten voor 2020. Iets om naar uit te kijken. Wat ik zeker ook doe voor de nieuwe strip van Bruno Duhamel.

En dat terwijl het intussen traditie wordt dat ik niet alle moois van het (bijna) voorbije jaar gelezen krijg. Die koude winterdagen mochten soms gerust achtenveertig uur duren, want het is zonde dat een strip als Beatrice voorlopig nog ongelezen is gebleven, enkel en alleen door tijdsgebrek. Op naar 2020 dus, met haar (voorlopig) nog vele vrije dagen.

Top-10 van 2019
1. Keizerin Charlotte 1
2. Kleine Overwinningen
3. Robbedoes: Hoop in Bange Dagen 2
4. Louisiana 1
5. Tijd voor liefde
6. De Meesters van White Plain 2
7. Papeete 1914
8. 14-18 10
9. Zwerveling
10. Onklopbaar 1

FLO VAN DYCK: Het jaar van de muilkorf
December is de maand van de lijstjes. Boodschappenlijstjes, gastenlijstjes, cadeaulijstjes, lijstjes met goede voornemens en niet te vergeten, de onvermijdelijke eindejaarslijstjes.
Het is bon ton om het ganse kerstgebeuren met het obligate schrokken en schransen en de gemaakte vrolijkheid gruwelijk te noemen. Maar zelfs de afgrijselijkste kerstmuzak in woelige shopping malls is draaglijker dan de stuitende opsomming van de belangrijkste albums, films, boeken, strips, restaurants, reisbestemmingen, concerten, theatervoorstellingen en wat nog meer van het voorbije jaar. Het opmaken van zo'n balans behoort schijnbaar tot de favoriete bezigheden van een onvervalste recensent, maar voor het samenstellen van een top-dit-of-dat zijn meer branie en bias dan deskundigheid vereist. Critici willen zowel scoren bij hun lezers als bij hun collega's en werkgever en dat is iets om voor ogen te houden wanneer je straks de keuze van deze of gene overloopt. Je vermoedde het al, op deze plek geen lijst.

Een kort jaaroverzicht dan maar?

Alexis Dragonetti

Als er één stripgerelateerd feit is dat we van 2019 zullen onthouden, dan wel dat Alexis Dragonetti op zaterdag 25 mei verongelukte. Het heet dat hij het slachtoffer van zijn eigen enthousiasme, gedrevenheid en doorzettingsvermogen werd en dat is een understatement. Dragonetti's betekenis voor strips, jeugd- en kinderboeken in Vlaanderen en Nederland, kan niet overschat worden. Hij was niet enkel CEO van Ballon Media, tevens was zijn naam verbonden aan YIEHA, de Groep Algemene Uitgevers (GAU) en Boek.be, wat hem tot de organisator van de Antwerpse Boekenbeurs maakte.

Of het een typisch vrouwelijk trekje is, weet ik niet, maar ik vind iemands uiterlijk belangrijk. Het gezicht en voorkomen van een medemens vertelt veel. Alexis Dragonetti had charisma en straalt op de foto's die op internet circuleren lef en optimisme uit. Wie hem persoonlijk heeft gekend, bevestigt dat vermoeden. Lef en optimisme zijn in tegenstelling tot wat wij zouden denken, al lang geen algemeen voorkomende eigenschappen in het boekenvak meer. Zeurderige doemdenkers, voorzichtige cijferaars en behoudsgezinde nijveraars vind je er bij de vleet terwijl ondernemers met branie en creatieve geesten eerder zeldzaam zijn. Alexis Dragonetti had ideeën en dromen en bezondigde zich niet aan het kapot redeneren ervan. Iets wat sceptici en betweters ongetwijfeld in zijn plaats deden.

Wie z'n nek uitsteekt en dingen probeert, slaat de bal allicht ook eens mis. Op je bek gaan, is nooit aangenaam en de commentaren die dat uitlokt, maken het klote. Maar Dragonetti was een doorzetter. Onder andere zou hij kost wat kost de Antwerpse Boekenbeurs restylen, vond hij dat je beter kon samenwerken dan mekaar kapot concurreren en besefte hij dat investeren in nieuwe manieren van uitgeven een must is. Zo lijkt het alsof tegen de bierkaai vechten een hobby van hem was, vermoeiend en slopend was het alleszins. Zonder inspirators, bezielers en drijvende krachten zoals Dragonetti, dreigt de sector overgeleverd te worden aan zelfgenoegzaamheid en misplaatste arrogantie die hand in hand met bankroet en teloorgang gaan. Dat Ballon Media en Standaard Uitgeverij op een of andere manier zouden samenwerken, was een van zijn idealen. Of de plannen uitgewerkt werden zoals hij voor ogen had, kunnen we niet zeggen. Maar het is in elk geval verdomd jammer dat we nooit zullen weten wat het aanstekelijke enthousiasme van Dragonetti zou gedaan hebben met de pedante suffigheid van Schone Slaapster Standaard Uitgeverij.

Het jaar van de muilkorf
The New York Times

Tenslotte is nog een gebeurtenis van 2019 het vermelden waard. Nadat naar aanleiding van een Netanyahu/Trump-cartoon een aantal lezers (en ongetwijfeld ook mensen die niet wisten waarover het ging) moord en brand schreeuwden, besliste The New York Times om voortaan geen politieke cartoons meer te plaatsen. Geen alleenstaand geval, zo zou al snel blijken. Hierdoor wordt 2019 het jaar van de muilkorf. Stupide lichtgeraaktheid is van alle tijden en tact is een kwaliteit, geen negatieve karaktertrek. Maar uitgevers, hoofdredacteurs, auteurs, recensenten of commentatoren horen hun oren niet naar stakkerige brulboeien en bekrompen schreeuwlelijkerds te laten hangen. Dat dit tegenwoordig vaker wel dan niet gebeurt, is een gevaarlijke trend. Het aantal restricties, grenzen en beknottingen die auteurs opgelegd krijgen, groeit gestaag. Huiverige pietlutten stellen dat voorkomen beter dan genezen is, maar in hun ijver worden ze heiliger dan de paus en verwachten ze van hun medewerkers hetzelfde. Hierdoor zouden we gealarmeerd moeten zijn, want vergis je niet, niet enkel stoutmoedige cartoonisten ook jij en ik worden monddood gemaakt. Blijkbaar beseffen we dat (nog) niet en vinden we het wel goed zo.

Mogen wij niettemin voorstellen om vrijheid redelijk hoog op uw verlanglijstje voor 2020 te zetten? Dan wordt het voor iedereen een gelukkig nieuw jaar.